Monopol Piyasa Nedir? Doğal, Fiili, Anlaşmalı ve Yasal Monopol Piyasalar

  • Whatsapp
Monopol Piyasa Nedir? Doğal, Fiili, Anlaşmalı ve Yasal Monopol Piyasalar

Monopol Piyasa

Monopol Piyasa Atomisite, Şeffaflık, Mobilite ve Homojenliktir. Bu unsurlardan birinin veya bir kaçının ortadan kalkmasıyla oluşan piyasalara eksik rekabet piyasaları adı verilir. Eksik rekabet piyasaları da kendi içerisinde Monopol, Monopol ile rekabet ve Oligopol piyasalar olarak üç çeşide ayrılmaktadır.

Çok sayıda talep unsuru karşısında bir tek firmanın satıcı olduğu ve yakın ikamesi olmayan mal ya da hizmetin üretilip satıldığı piyasaya Monopol Piyasa ya da Tekel Piyasası adı verilir. Piyasada tek bir satıcının olması ve üretilen malların yakın ikamelerinin olmaması tam rekabet piyasasını ortadan kaldıran özelliğidir.

Monopol Piyasada Saf Monopol ve Mükemmel Monopol

Bir malı üretip satan firmanın tek olması ve hiçbir ikame malının olmaması durumundaki Monopollere Saf Monopol veya Mükemmel Monopol denir. Günümüz şartlarında Saf Monopol Piyasaya rastlamak oldukça zordur. Çünkü bütün malların sınırlı da olsa ikameleri mevcuttur. Piyasada satıcı tek firma olduğundan piyasa fiyatını istediği gibi belirleyebilir. Yani tam rekabet piyasasındaki firmaların aksine piyasada firma, fiyatı kabul eden değil belirleyendir.

Monopol piyasada rakip olmadığı için firma fiyatı belirlerken bağımsız hareket eder. Ancak firma ürettiği malın fiyatını dilediği gibi de saptayamaz. Tüketicilerin satın alma gücü sınırlıdır. Her malın yurt içinde ya da yurt dışında sınırlı da olsa mutlaka bir ikamesi vardır.

Monopol Piyasanın Kaynakları nelerdir?

Monopol Piyasaları doğuran bazı etmenler bulunur. Bunlar gerçekleştiği takdirde Monopol Piyasalar meydana gelmektedir. Meydana gelen piyasaların Monopolleşmesinin nedenleri, Doğal, Yasal, Fiili ve Anlaşmalı olmak üzere dört faklı şekilde ortaya çıkmaktadır;

Doğal Monopol Piyasa

Doğal kaynak rezervlerine tek bir firmanın sahip olması nedeniyle ortaya çıkan Monopol Piyasa türüdür. Örneğin arazisinde yer altı kaynağı çıkan kişi ya da kuruluş bu kaynaklarda doğal Monopole sahip olacaktır ve tekellik sahibi onda olacak, o bölgenin sahibi nasıl isterse o şekilde yönetecektir.

Fiili Monopol Piyasa

Bazı firmalar üretim miktarlarını artırarak, birim maliyetlerini aşırı düşürerek piyasada Monopol Piyasa (tekel)  durumuna gelebilirler. Piyasaya yeni giren firmalar ya da küçük firmalar birim maliyetleri nispeten yüksek olacağı için büyük ölçekli firmalarla rekabet edemezler. Bu firmalar, büyük ölçekli firmanın aşırı rekabetine dayanamayarak piyasadan çekilmek zorunda kalırlar. Böylelikle büyük ölçekli firma yeni firmaların piyasaya girmesini engeller ve fiili olarak Monopol (tekel) haline gelir.

Anlaşmalı Monopol Piyasa

Aynı malı üreten firmalar, kendi aralarında, rekabeti ortadan kaldırmak için anlaşarak o malın üretim miktarını, fiyatını, satışını tek bir firmaymış gibi hareket ederek kontrol edip piyasada Monopol haline gelebilirler. Kartel ve tröst şeklindeki oluşumlar anlaşmalı Monopol Piyasalara örnek olarak verilebilir.

Yasal Monopol Piyasa

Bir mal ya da hizmetin üretim ve satışının kararname ya da imtiyazlarla bir firmaya verilmesi sonucunda ortaya çıkan Monopol (tekel) türüdür. Bu tür Monopoller devlet tarafından yapılan yasal ve hukuki düzenlemeler sonucu ortaya çıkar.

Monopol Piyasaya Örnek

Örneğin, Türkiye’deki içki ve sigara tekeli gibi örnek olabilir. İthal edilen bir malın satışının yurt içinde tek bir firmaya verilmesi de Monopolü (tekeli) oluşturur. Bu tür Monopollerde esas amaç gerekli vergi düzenlemelerini daha iyi yöneterek devlete gelir sağlamaktır.

Bazı hizmetlerin daha iyi karşılanabilmesi için sosyal amaçlarla belirli kuruluşlara bırakılabilir. Bu hizmeti sunan kuruluş açısından Monopol(tekel) söz konusudur. Bir malın patent hakkını elinde bulunduran kişi ya da firma da yasal Monopol Piyasayı oluşturur. Bir sanatçıya ya da yazara ait eserin telif haklarını elinde bulunduran kişi ya da firma da Yasal Monopolünü oluşturur.

Monopol Piyasaya Karşı Alınan Tedbirler Nelerdir?

Monopol piyasalar uyguladıkları yüksek fiyatlar nedeniyle toplumsal refahı olumsuz yönde etkilenir. Monopol piyasada tek satıcı olduğu için rekabet olmamaktadır ve bu durum da kaliteyi düşürebilmektedir. Bu olumsuzluklar beraberinde Monopol piyasayı engellemeye dönük bazı tedbirlerin alınmasını gerekli kılmıştır. Bu tedbirleri, yasal düzenlemeler, Regülasyon ve kamulaştırma olarak üç grupta toplamak mümkündür.

Yasal düzenlemeler

Bazı ülkelerde, piyasalardaki rekabeti engelleyecek tekelleri yasaklayan yasal düzenlemelere gidilmiştir. Rekabeti engellemeye yönelik girişimleri yasaklayan yasalara anti-tröst yasaları denir. Yasal düzenlemeler ve Monopol Piyasanın zararlarını engellemek için yapılır.

Regülasyon

Monopol Piyasada ki aksaklıkların giderilmesi için, idari kararlar ile getirilen düzenlemeler Regülasyon olarak adlandırılır. Bu yöntem genellikle doğal Monopollere uygulanır ve bunlara istedikleri gibi fiyat değişikliğine gitme olanağı tanınmaz. Fiyat ayarlamaları yetkili kamusal birim yani Regülatör tarafından gerçekleştirilir.

Kamulaştırma

Kamulaştırma, elektrik, su gibi bazı mal ve hizmetlerin üretim ve dağıtımı için devletin bizzat kendisinin Monopol Piyasa tesis etmesidir.

 

Related posts

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir